मराठी ही केवळ संवादाची भाषा नाही, ती महाराष्ट्राची ओळख आहे, संस्कृती आहे आणि अस्मिता आहे. या भाषेच्या जतन-संवर्धनासाठी दरवर्षी मराठी पंधरवडा साजरा केला जातो. साधारणतः १४ दिवस चालणारा हा उपक्रम शाळा, महाविद्यालये, शासकीय कार्यालये आणि विविध संस्थांमधून राबवला जातो. प्रश्न असा आहे की मराठी पंधरवडा हा खरोखर भाषेच्या बळकटीसाठी उपयोगी ठरतोय का, की तो केवळ एक औपचारिक कार्यक्रम म्हणून उरला आहे?
मराठी पंधरवड्याची संकल्पना
मराठी पंधरवड्याचा उद्देश स्पष्ट आहे—मराठी भाषेचा वापर वाढवणे, तिच्याबद्दल अभिमान निर्माण करणे आणि नव्या पिढीला भाषेशी जोडणे. या काळात भाषण स्पर्धा, निबंध लेखन, कविता वाचन, कथाकथन, नाट्यप्रयोग, शब्दकोडे, मराठी दिनदर्शिका, तसेच मराठी भाषेच्या इतिहासावर आधारित उपक्रम घेतले जातात. कागदावर पाहता हे चित्र अत्यंत आशादायी आहे.
प्रत्यक्षात काय घडते?
दुर्दैवाने प्रत्यक्षात अनेक ठिकाणी मराठी पंधरवडा म्हणजे केवळ फलक लावणे, दोन चार कार्यक्रम घेणे आणि फोटो काढणे एवढ्यापुरताच मर्यादित राहतो. पंधरवडा संपला की पुन्हा इंग्रजीचा अतिरेक, मराठीकडे दुर्लक्ष आणि ‘मराठी म्हणजे दुय्यम’ हा मानसिकतेचा रोग परत उफाळून येतो. भाषा जपण्याची जी सातत्यपूर्ण प्रक्रिया हवी, ती या पंधरवड्यानंतर कुठेच दिसत नाही.
शासकीय कार्यालयांतील विसंगती
मराठी पंधरवड्यात शासकीय कार्यालयांत मराठीचा वापर वाढवण्याच्या सूचना दिल्या जातात. पण प्रत्यक्ष व्यवहारात फाईली, पत्रव्यवहार, फलक, संकेतस्थळे अजूनही मोठ्या प्रमाणावर इंग्रजीतच आढळतात. राजभाषा म्हणून मराठीचा वापर बंधनकारक असताना तो केवळ पंधरा दिवस आठवणे म्हणजे भाषेची थट्टा नव्हे तर काय?
शिक्षण क्षेत्रातील भूमिका
शाळा-महाविद्यालयांमध्ये मराठी पंधरवडा उत्साहात साजरा होतो, हे खरे. पण त्याच वेळी मराठी माध्यमांच्या शाळा बंद पडत असताना, इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांना प्रतिष्ठा मिळत असताना हा उत्सव किती प्रामाणिक आहे, याचा विचार करणे गरजेचे आहे. मराठी भाषेचा गौरव करायचा आणि मराठी शाळांकडे दुर्लक्ष करायचे हा दुटप्पीपणा समाजालाच घातक आहे.
मराठी पंधरवडा आणि समाज
मराठी पंधरवडा हा केवळ शाळा किंवा सरकारपुरता मर्यादित असता कामा नये. घराघरांत, बाजारपेठेत, सामाजिक माध्यमांवर मराठीचा वापर वाढला पाहिजे. दुर्दैवाने अनेक मराठी माणूस स्वतः मराठीत बोलायला कमीपणा समजतो. अशी मानसिकता असताना पंधरवड्याचे कार्यक्रम कितीही रंगतदार असले तरी त्यांचा परिणाम मर्यादितच राहणार.
केवळ उत्सव नव्हे, तर चळवळ हवी
मराठी पंधरवड्याला खरे यशस्वी करायचे असेल तर तो उत्सव नव्हे, चळवळ बनवावी लागेल. वर्षातील उरलेल्या ३५० दिवसांतही मराठीचा आग्रह धरला पाहिजे. शासकीय व्यवहार मराठीत, शिक्षणात मराठीला योग्य स्थान, तंत्रज्ञानात मराठीचा वापर, आणि रोजगाराशी मराठीचे नाते घट्ट करणे ही खरी गरज आहे.
माध्यमांची जबाबदारी
वृत्तपत्रे, दूरदर्शन आणि डिजिटल माध्यमे मराठी पंधरवड्यात मराठीचा गजर करतात. पण वर्षभर इंग्रजी शब्दांचा भडिमार, अर्धवट मराठी-अर्धवट इंग्रजी भाषा वापरली जाते. माध्यमांनी स्वतःचा आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे. भाषा शुद्ध, समृद्ध आणि प्रभावी कशी होईल, याकडे लक्ष देणे ही त्यांची जबाबदारी आहे.
निष्कर्ष……
मराठी पंधरवडा ही एक चांगली संकल्पना आहे, पण ती केवळ औपचारिकतेपुरती मर्यादित राहिली तर तिचा अर्थ उरत नाही. मराठी ही आपली ओळख आहे, आणि ओळख वर्षातून पंधरा दिवस जपून चालत नाही. मराठी पंधरवडा हा आत्मचिंतनाचा काळ ठरला पाहिजे आपण रोजच्या जीवनात मराठीसाठी काय करतो, हा प्रश्न स्वतःला विचारण्याचा काळ.
जर मराठी पंधरवडा वर्षभराच्या भाषिक सजगतेची सुरुवात ठरला, तरच तो सार्थ ठरेल. अन्यथा तोही अनेक सरकारी उपक्रमांसारखा फोटोपुरता उत्सव ठरून इतिहासात गडप होईल. मराठी टिकवायची असेल, तर ती केवळ साजरी नव्हे जगली पाहिजे!
विलास अरुण मराठे, अमरावती मो.९८२३०७२७२७
